Udar cieplny podczas treningów

Udar cieplny przy wysiłku fizycznym to jeden z niewielu sportowych stanów nagłych, w których właściwa pomoc na miejscu niemal gwarantuje przeżycie, a zwłoka może kosztować życie. Redakcja opowiada, jak się rozwija, jak rozpoznać go wśród innych „przegrzań” i dlaczego zasada „najpierw schłodzić — potem transportować” jest tak ważna.

Czym jest udar cieplny przy wysiłku

Podczas intensywnej pracy mięśnie wytwarzają ogromną ilość ciepła. Organizm odprowadza je poprzez pocenie i rozszerzenie naczyń skóry. Gdy produkcja ciepła przekracza możliwości jego oddawania — z powodu upału, wilgotności, odzieży czy nadmiernej intensywności — temperatura ciała wzrasta.

Udar cieplny przy wysiłku (exertional heat stroke) definiuje się jako połączenie wzrostu temperatury ciała, zwykle powyżej 40 °C, i zaburzeń funkcji ośrodkowego układu nerwowego: splątania, dziwnego zachowania, drgawek, utraty przytomności (Casa et al., 2015).

W odróżnieniu od „klasycznego” udaru cieplnego, który częściej dotyka osoby starsze podczas fali upałów, ten wariant rozwija się u ludzi zdrowych i wytrenowanych — biegaczy, wojskowych, piłkarzy, bywalców siłowni.

Wysoka temperatura uszkadza komórki, wywołuje ogólnoustrojowy stan zapalny, zaburzenia krzepnięcia krwi, rozpad mięśni (rabdomioliza), uszkodzenie nerek i wątroby. Ciężkość następstw zależy od tego, jak długo ciało przebywało w temperaturze krytycznej (Epstein, Yanovich, 2019).

Kto jest w grupie ryzyka

Udar cieplny może wystąpić nawet przy umiarkowanej temperaturze powietrza, jeśli wysiłek jest bardzo intensywny. Jednak ryzyko istotnie wzrasta w określonych warunkach. Konsensusowe zalecenia dotyczące treningów w upale podkreślają, że większość czynników można kontrolować (Racinais et al., 2015).

Główne czynniki ryzyka:

• wysoka temperatura i wilgotność powietrza, słaba wentylacja pomieszczenia;
• brak aklimatyzacji — pierwsze dni upalnego sezonu czy po przeprowadzce;
• nadwaga, niska wytrenowanie, obcisła odzież lub ekwipunek;
• odwodnienie, niedobór snu, niedawna choroba z gorączką;
• stymulanty, „spalacze tłuszczu”, niektóre leki i alkohol;
• motywacja „wytrzymać do końca”, presja trenera czy grupy.

Szczególnie niebezpieczne są próby szybkiego „zbicia wagi” w saunie lub w ciepłej odzieży przed ważeniem, a także treningi w specjalnych kombinezonach do pocenia.

Osobno warto wspomnieć o preparatach zaburzających termoregulację. Stymulanty nasilają produkcję ciepła i maskują zmęczenie, a niektóre substancje sprzedawane jako „spalacze tłuszczu” mogą same w sobie wywołać śmiertelną hipertermię.

Objawy i różnice od wyczerpania cieplnego

Najczęstszą chorobą cieplną jest wyczerpanie cieplne. Osoba odczuwa silne zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy, nudności, ból głowy, obficie się poci. Przytomność przy tym jest zachowana, a stan szybko się poprawia po odpoczynku w chłodzie i piciu.

Kluczowym objawem udaru cieplnego jest zaburzenie świadomości lub zachowania. Sportowiec może stać się agresywny, zdezorientowany, potykać się, mówić niewyraźnie, stracić przytomność lub mieć drgawki. Skóra może być zarówno sucha, jak i wilgotna od potu — obecność potu nie wyklucza udaru cieplnego.

Dokładną temperaturę ciała wiarygodnie mierzy się doodbytniczo. Temperatura pod pachą, w ustach czy na czole przy wysiłku jest często zaniżona i może wprowadzać w błąd (Casa et al., 2015).

Zasada dla trenerów i partnerów treningowych: każdą zmianę świadomości w warunkach upału podczas wysiłku uważa się za udar cieplny, dopóki nie udowodniono inaczej.

Pierwsza pomoc: schładzanie przede wszystkim

Główna zasada to „cool first, transport second”: najpierw schłodzić, potem transportować. Wytyczne NATA i przeglądy w New England Journal of Medicine podkreślają, że to właśnie szybkość obniżania temperatury decyduje o rokowaniu (Casa et al., 2015; Epstein, Yanovich, 2019).

Najskuteczniejszą metodą jest zanurzenie ciała (do szyi) w wannie lub pojemniku z zimną wodą z lodem, przy stałym mieszaniu wody. Głowę utrzymuje się nad wodą. Schładzanie kontynuuje się, dopóki temperatura nie obniży się do około 39 °C, po czym osobę wyjmuje się, aby uniknąć wychłodzenia.

Jeśli wanny nie ma, wykorzystuje się najlepsze dostępne środki: polewanie dużą ilością zimnej wody, mokre ręczniki z lodem, często zmieniane, na całym ciele, wentylator. Woreczki z lodem tylko pod pachami i w pachwinach są znacznie mniej skuteczne.

Równolegle wezwij pogotowie pod numerem 103 lub 112. Jeśli osoba nie oddycha prawidłowo — rozpocznij resuscytację. Nie podawaj do picia osobie z zaburzoną świadomością i nie podawaj leków przeciwgorączkowych (paracetamol, ibuprofen) — przy udarze cieplnym nie pomagają.

Profilaktyka i powrót do treningów

Większości przypadków udaru cieplnego można zapobiec. Aklimatyzacja — stopniowe zwiększanie czasu trwania i intensywności treningów w upale przez około 1–2 tygodnie — poprawia pocenie i stabilność krążenia (Racinais et al., 2015).

Praktyczne środki są proste: trenować w chłodniejszej porze dnia, pić wodę przed, w trakcie i po treningu, nosić lekką odzież, dbać o wentylację na siłowni, obniżać intensywność w upalne dni i nie ignorować pierwszych objawów.

Warto kontrolować odwodnienie, ważąc się przed i po treningu: zauważalna utrata masy ciała świadczy, że należy więcej pić. Zarazem nadmierne spożycie czystej wody bez elektrolitów podczas bardzo długich wysiłków też jest niebezpieczne z powodu ryzyka hiponatremii.

Po przebytym udarze cieplnym powrót do treningów powinien być stopniowy i następować dopiero po zgodzie lekarza. Zalecenia ACSM i NATA przewidują okres odpoczynku, kontrolę wskaźników laboratoryjnych i stopniową ponowną aklimatyzację (Armstrong et al., 2007).

Wnioski redakcji

Udar cieplny przy wysiłku to wzrost temperatury ciała, zwykle powyżej 40 °C, w połączeniu z zaburzeniem świadomości. Może wystąpić u osoby zdrowej i wytrenowanej.

Kluczem do przeżycia jest natychmiastowe schładzanie, najlepiej przez zanurzenie w zimnej wodzie, jeszcze przed transportem do szpitala.

Profilaktyka opiera się na aklimatyzacji, nawodnieniu, rozsądnej intensywności i rezygnacji z niebezpiecznych praktyk oraz stymulantów.

Redakcja poleca również przeczytać nasze materiały o pierwszej pomocy przy omdleniu na siłowni, hipoglikemii oraz jak rozpoznać zawał u młodego sportowca.

Bibliografia

1. Casa DJ, DeMartini JK, Bergeron MF, et al. National Athletic Trainers' Association position statement: exertional heat illnesses. J Athl Train. 2015;50(9):986–1000.
2. Epstein Y, Yanovich R. Heatstroke. N Engl J Med. 2019;380(25):2449–2459.
3. Bouchama A, Knochel JP. Heat stroke. N Engl J Med. 2002;346(25):1978–1988.
4. Racinais S, Alonso JM, Coutts AJ, et al. Consensus recommendations on training and competing in the heat. Br J Sports Med. 2015;49(18):1164–1173.
5. Armstrong LE, Casa DJ, Millard-Stafford M, et al. American College of Sports Medicine position stand: exertional heat illness during training and competition. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(3):556–572.
6. Zideman DA, Singletary EM, Borra V, et al. European Resuscitation Council Guidelines 2021: First aid. Resuscitation. 2021;161:270–290.