Skutki uboczne Koenzymu Q10

Koenzym Q10 uważa się za jeden z najbezpieczniejszych suplementów: w badaniach klinicznych przyjmowały go tysiące ludzi, w tym pacjenci z ciężkimi chorobami serca. Jednak „bezpieczny” nie oznacza „bez niuansów”. Redakcja zebrała, jakie reakcje niepożądane opisano, z jakimi lekami możliwe są interakcje i kto powinien być ostrożniejszy.

Ogólny profil bezpieczeństwa

Koenzym Q10 to substancja, którą organizm syntetyzuje sam, a w suplementach występuje w tej samej postaci chemicznej. Częściowo tłumaczy to jego dobrą tolerancję. W badaniach klinicznych stosowano dawki od 30 mg do 1200 mg na dobę, a w niektórych badaniach przy chorobach neurologicznych — i wyższe, bez wyraźnych sygnałów poważnej toksyczności.

Hathcock i Shao (2006), po przeanalizowaniu dostępnych danych klinicznych, zaproponowali tak zwany obserwowany poziom bezpieczny (Observed Safe Level) — 1200 mg na dobę. To nie jest dawka zalecana, lecz górna granica, dla której zgromadzono wystarczająco danych o braku istotnych efektów niepożądanych u ludzi.

Hidaka i współautorzy (2008) w swoim przeglądzie bezpieczeństwa na podstawie badań na zwierzętach zaproponowali dopuszczalną dawkę dobową około 12 mg na kilogram masy ciała, czyli ponad 700 mg dla człowieka o wadze 60 kg. Oni też zaznaczyli, że najczęstszymi dolegliwościami u ludzi są objawy żołądkowo-jelitowe, które nie są związane z toksycznością i ustępują po obniżeniu dawki.

W długotrwałym badaniu Q-SYMBIO pacjenci z niewydolnością serca przez dwa lata otrzymywali 300 mg na dobę, a częstość zdarzeń niepożądanych w grupie koenzymu nie przekraczała tej w grupie placebo (Mortensen et al., 2014). To ważki argument na rzecz bezpieczeństwa przy długotrwałym przyjmowaniu w umiarkowanych dawkach.

Najczęstsze reakcje niepożądane

Najczęstsze dolegliwości dotyczą trawienia: nudności, dyskomfort w górnej części brzucha, zgaga, obniżenie apetytu, rzadziej — biegunka. Pojawiają się częściej przy przyjmowaniu dużej dawki jednorazowo i na czczo. Rozłożenie dobowej dawki na kilka przyjęć podczas jedzenia zwykle rozwiązuje problem.

Niektórzy ludzie odnotowują bezsenność, pobudzenie lub lekki ból głowy, zwłaszcza jeśli przyjmują suplement wieczorem w wysokiej dawce. Takie doniesienia w badaniach klinicznych trafiają się rzadko, ale praktyczny wniosek jest prosty: jeśli sen się pogorszył, warto przenieść przyjęcie na rano i południe.

Opisano pojedyncze przypadki wysypki, świądu i innych reakcji skórnych. Mogą być związane nie tylko z samym koenzymem, ale i z substancjami pomocniczymi — olejami, żelatyną, barwnikami, emulgatorami. Przy pojawieniu się objawów alergicznych przyjmowanie należy przerwać.

Interakcja z warfaryną i innymi lekami

Najbardziej znaną potencjalną interakcją jest ta z warfaryną. Strukturalnie koenzym Q10 przypomina witaminę K i opisano przypadki kliniczne, gdy na tle przyjmowania koenzymu obniżał się efekt antykoagulacyjny warfaryny (Spigset, 1994). Dla osoby, która przyjmuje antykoagulant, oznacza to potencjalne ryzyko zakrzepicy.

Zarazem w randomizowanym badaniu krzyżowym Engelsena i współautorów (2002) przyjmowanie 100 mg koenzymu Q10 na dobę nie wpłynęło istotnie na INR czy dawkę warfaryny u pacjentów ze stabilną terapią. Zatem interakcja prawdopodobnie występuje nie u wszystkich, ale z powodu możliwych poważnych następstw ryzyka nie warto ignorować.

Praktyczny wniosek: osoby, które przyjmują warfarynę, powinny uzgadniać z lekarzem każde rozpoczęcie lub przerwanie przyjmowania koenzymu Q10 i połączyć je z dodatkową kontrolą INR.

Co do leków przeciwnadciśnieniowych: koenzym Q10 może umiarkowanie obniżać ciśnienie tętnicze (Rosenfeldt et al., 2007), więc w połączeniu z lekami na nadciśnienie teoretycznie możliwy jest efekt addytywny. W praktyce rzadko powoduje to problemy, ale osoby skłonne do niedociśnienia powinny kontrolować ciśnienie.

Odrębną kwestią jest chemio- i radioterapia. Ponieważ część metod przeciwnowotworowych działa poprzez uszkodzenie oksydacyjne komórek, onkolodzy często radzą powstrzymać się od suplementów przeciwutleniających podczas leczenia. Tę kwestię powinien rozstrzygać wyłącznie lekarz onkolog.

Ciśnienie, glukoza i sytuacje szczególne

Metaanaliza Rosenfeldta i współautorów (2007) wykazała, że koenzym Q10 w badaniach u osób z nadciśnieniem obniżał ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Choć jakość części włączonych badań była ograniczona, dla osób skłonnych do niskiego ciśnienia warto to uwzględnić.

W niektórych badaniach u osób z zaburzeniami przemiany węglowodanów opisano niewielkie zmiany poziomu glukozy. Dla większości nie ma to znaczenia klinicznego, ale pacjenci przyjmujący leki obniżające poziom cukru czy insulinę powinni częściej kontrolować glikemię na początku przyjmowania.

Kobietom w ciąży i karmiącym piersią nie zaleca się przyjmowania koenzymu Q10 samodzielnie: wiarygodnych danych o bezpieczeństwie dla płodu i niemowlęcia jest za mało. Dzieciom suplement przepisuje się wyłącznie ze wskazań medycznych, na przykład przy pierwotnym niedoborze koenzymu Q10.

Osobom przyjmującym statyny koenzym Q10 często proponuje się dla zmniejszenia objawów mięśniowych. To nie skutek uboczny, lecz powód do konsultacji: wyniki badań dotyczących miopatii są sprzeczne, a ból mięśni na tle statyn powinien ocenić lekarz, a nie „leczyć” go suplementem samodzielnie.

Jak zmniejszyć ryzyko

Większości problemów z koenzymem Q10 można zapobiec prostymi krokami. Redakcja radzi przestrzegać następujących zasad:

1. Przyjmuj koenzym podczas jedzenia zawierającego tłuszcze: poprawia to przyswajanie i tolerancję.
2. Jeśli dawka przekracza 100–200 mg na dobę, podziel ją na dwa przyjęcia.
3. Unikaj przyjmowania późnym wieczorem, jeśli zauważasz pogorszenie snu.
4. Poinformuj lekarza o przyjmowaniu, jeśli stosujesz warfarynę, leki przeciwnadciśnieniowe czy obniżające poziom cukru.
5. Nie przyjmuj suplementów przeciwutleniających podczas chemio- czy radioterapii bez uzgodnienia z onkologiem.

Nie mniej ważna jest jakość produktu. Niezależne kontrole rynku suplementów wielokrotnie wykrywały niezgodność faktycznej zawartości substancji czynnej z deklarowaną. Wybieraj producentów, którzy dostarczają certyfikaty analizy, i zwracaj uwagę na skład bazy olejowej oraz substancji pomocniczych.

Koenzym Q10 jest wrażliwy na światło i wysokie temperatury, więc przechowuj go w zamkniętym opakowaniu w chłodnym, ciemnym miejscu. Produkt po upływie terminu ważności może zawierać mniej substancji czynnej.

Jeśli podczas przyjmowania pojawiły się nietypowe objawy — wysypka, uporczywy dyskomfort w brzuchu, zawroty głowy, kołatanie serca — przerwij przyjmowanie i zwróć się do lekarza.

Wnioski redakcji

Koenzym Q10 ma dobry profil bezpieczeństwa: w badaniach klinicznych dawki do 1200 mg na dobę były ogólnie dobrze tolerowane, a najczęstsze dolegliwości — żołądkowo-jelitowe — są zwykle łagodne.

Głównym istotnym klinicznie ryzykiem jest możliwe osłabienie działania warfaryny, więc dla osób na antykoagulantach przyjmowanie bez kontroli lekarza nie jest odpowiednie. Warto również uwzględnić wpływ na ciśnienie i, w mniejszym stopniu, na poziom glukozy.

Przyjmowanie podczas jedzenia, rozłożenie dawki, unikanie przyjmowania wieczorem i produkt dobrej jakości minimalizują większość reakcji niepożądanych.

Radzimy również nasze materiały o tym, jak prawidłowo przyjmować koenzym Q10, co to za substancja i jak działa, a także o korzyściach z koenzymu dla sportowców.

Bibliografia

1. Hathcock JN, Shao A. Risk assessment for coenzyme Q10 (Ubiquinone). Regul Toxicol Pharmacol. 2006;45(3):282–288.
2. Hidaka T, Fujii K, Funahashi I, Fukutomi N, Hosoe K. Safety assessment of coenzyme Q10 (CoQ10). Biofactors. 2008;32(1-4):199–208.
3. Mortensen SA, Rosenfeldt F, Kumar A, et al. The effect of coenzyme Q10 on morbidity and mortality in chronic heart failure: results from Q-SYMBIO: a randomized double-blind trial. JACC Heart Fail. 2014;2(6):641–649.
4. Spigset O. Reduced effect of warfarin caused by ubidecarenone. Lancet. 1994;344(8933):1372–1373.
5. Engelsen J, Nielsen JD, Winther K. Effect of coenzyme Q10 and Ginkgo biloba on warfarin dosage in stable, long-term warfarin treated outpatients: a randomised, double blind, placebo-crossover trial. Thromb Haemost. 2002;87(6):1075–1076.
6. Rosenfeldt FL, Haas SJ, Krum H, et al. Coenzyme Q10 in the treatment of hypertension: a meta-analysis of the clinical trials. J Hum Hypertens. 2007;21(4):297–306.